Loading...

Christopher Nolan en Jonathan Haidt, 1+1= …

 

Afgelopen maandag zakte ik met mijn dertienjarige dochter af naar de plaatselijke bioscoop om het langverwachte epos Dunkirk te bekijken. Dunkirk vertelt het verhaal van 400 000 Engelsen en een handvol Fransen die op het strand van Duinkerke in het nauw worden gedreven door de oprukkende Duitsers. Het is mei 1940, de vooravond van de tweede wereldoorlog. De situatie lijkt hopeloos omdat de kersverse premier Winston Churchill een schamele 30 000 Engelsen denkt te kunnen repatriëren. Wat volgt is een wanhopig makend naturalistisch portret van gehavende en getraumatiseerde jongemannen die het nauw van Calais hopen over te steken. Ze kunnen Engeland bijna aanraken en toch is thuis zo ver weg. Zonder een mirakel zullen om en bij de 350 000 Engelsen omkomen of worden gevangengenomen door de oprukkende Duitsers. Ondertussen roept Winston Churchill zijn landgenoten op om met vissersboten, plezierjachten en vrachtschepen de gevaarlijke oversteek over het Kanaal te wagen om het strand van Duinkerke mee te ontzetten. En dat terwijl U-boten, Stuka’s en Heinkels alles genadeloos de grond in boren wat ze de grond in kunnen boren. Dat is het uitgangspunt van het epos.

The mole

Maar, het is een fijne gedachte. Vader gaat omwille van de cinematografische reputatie van de regisseur Christopher Nolan en dochterlief wil zich gewillig laten verdrinken in de puppy-ogen van Harry Styles (One Direction). Het werd voor zowel vader als dochterlief een beklijvend cinemamoment. Oké, Nolan is een selfmade man die zijn vak tot in de finesses beheerst. De gierende Stuka’s, de brommende Heinkels, de fluitende bommen, … het voelt allemaal bijzonder realistisch aan. Dochterlief stopte meermaals haar vingers in beide oren. En ja, de kleurenblindheid van Nolan laat de man vooral werken met gelige en grijze tonen waardoor de confrontatie tussen mens, natuur en staal nog grimmiger en kouder wordt. Maar geen blog-artikel om te schrijven wat in de doordeweekse pers al in het lang en het breed werd uitgesmeerd.

Op het einde van de film werden dochterlief en ik overmand door hetzelfde sentiment van, jawel, hoop. De hoopgevende ondertoon van Dunkirk bracht me naar het werk van de Amerikaanse moraalpsycholoog Jonathan Haidt. Maar wat hebben Christopher Nolan en Jonathan Haidt met elkaar gemeen? De ene zet met zijn Dunkirk een nieuwe cinematografische standaard, de andere doorprikt met zijn grensverleggend wetenschappelijk onderzoek de menselijke ratio. Buiten het feit dat beide heren percentiel 99 op de kwaliteitscurve van hun vakgebied innemen, lijken ze weinig gemeenschappelijk te hebben. En toch, er is meer dan dat. Jonathan Haidt legt in zijn oeuvre het verband bloot tussen ideologie, groepsvorming en de manier waarop harde wij-zij-verhoudingen ontstaan die verantwoorden waarom het goed is om “zij” te vernietigen. De harde realiteit is dat dit geen rationeel, maar een emotioneel proces is. De menselijke Rede is de berijder van een emotionele olifant, volgens Haidt. De olifant bepaalt de koers en de berijder kan enkel hier en daar bijsturen. Maar de richting is bepaald. De Rede zal de emotie mooi verpakken met een rationele strik. In zekere zin is de geschiedenis van Dunkirk het resultaat van blinde emotionele processen die rationeel worden verpakt. Gegeven de nooit geziene menselijke en stoffelijke schade, na vijf jaar oorlogsvoering, zou een rationeel denkend mens nooit de oorlog begonnen zijn.

De analogie tussen Dunkirk en Jonathan Haidt stopt hier niet. Het is niet enkel kommer en kwel. Mensen zijn in bepaalde omstandigheden bereid tot een verregaande samenwerking. Op het moment dat er een duidelijk aanwijsbare factor is, er een duidelijke retoriek wordt gehanteerd die de klemtoon op “wij” legt en het te bevechten probleem wordt scherp gesteld, kunnen grote groepen zich altruïstisch gedragen door het vege lijf in de waagschaal te gooien. Het “vele” wordt het “ene”. En het onmogelijke wordt mogelijk. Dat is het tweede deel van de analogie tussen Dunkirk en Haidt. De oproep van Churchill viel niet in dovenmansoren. Plezierzeilers, commerciële schippers en vissers waagden de oversteek om hun landgenoten van de felbevochten stranden van Duinkerke weg te halen. Uiteindelijk werden ruim 330 000 soldaten veilig naar huis gebracht. Meer dan Churchill hoopte. Of wist Churchill bewust en rationeel de menselijke conditie van zijn landgenoten te bespelen? Wat het antwoord ook moge zijn, het strand van Duinkerke werd ontzet. Nolan brengt dit op een onnavolgbare manier in beeld door niet te vertrekken vanuit de oorlog als grote actor, maar door te vertrekken vanuit individuen die door een onzichtbare hand worden geleid naar datgene wat voor hen goed is. Hoe meer de tijd vordert en de film zijn climax nadert, hoe meer de individuele levens concreter worden verknoopt in dat wat het verdere verloop van de oorlog zou bepalen. Het moment waarop het “vele” het “ene” wordt weet Nolan als geen ander op te bouwen. Aan de horizon verschijnen de plezierjachten, vissersboten en vrachtschepen.

Kenneth Branagh, die de rol van de opperbevelhebber, die verantwoordelijk is voor de ontzetting van het strand, speelt krijgt letterlijk tranen in de ogen als het onmogelijke mogelijk wordt. Ondertussen zweeft de laatst overgebleven Spitfire als een wraakengel geruisloos over de extatische soldaten omdat hij na het uitvallen van zijn motor de laatste Heinkel uit de lucht haalt. Het levert beklijvende en gestileerde cinema op als men vanuit een vogelperspectief de Spitfire ziet zweven over zee en mensen. De chaos wordt gevat in één beeld waarin alles even één is. Blijkbaar zijn mensen in staat om de berg van wat onwaarschijnlijk is te beklimmen. Per slot van rekening, zonder de ontzetting van de 330 000 soldaten op het strand van Duinkerke zouden de Duitsers de oorlog, naar verluid, hebben gewonnen. Het einde van de film vat het samen met één zin. Kenneth Branagh zet de laatste soldaat op een van de kleine bootjes. De soldaat draait zich om en vraagt aan Branagh of hij meekomt. Branagh schudt neen met het hoofd en antwoordt:” I’m staying for the French!”.

 

 

By |2017-09-09T14:06:04+00:00augustus 13th, 2017|Blog, Nieuws|Reacties uitgeschakeld voor Christopher Nolan en Jonathan Haidt, 1+1= …